Dalalka Midowga Yurub ayaa soo bandhigay heshiis Rwanda lagu abuurayo xarun lagu soo celiyo muhaajiriinta
Wararka
Dalabka ugu dambeeyay ee Yurub ee lagu dardar gelinayo masaafurinta ayaa lagu wadaa inuu gaaro meel ka baxsan xuduudaheeda: shan waddan oo Midowga Yurub ah, oo ay ku jiraan Jarmalka, Austria iyo Denmark, ayaa ku heshiiyay inay ka dhisaan xarun lagu soo celiyo muhaajiriinta Rwanda, taasoo ah xaruntii ugu horreysay ee noocaas ah oo ku taal meel ka baxsan ururka.
Qorshahan – oo durba dhaleecayn ka keenay kooxaha xuquuqda aadanaha – ayaa lagu shaaciyay shir jaraa’id oo ka dhacay Vienna. Chancellor-ka Austria Christian Stocker ayaa sheegay in isbahaysigu uu doonayo inuu “furo xaruntii ugu horreysay ee lagu soo celiyo muhaajiriinta Rwanda sanadka 2027”.
Sidoo kale qayb ka mid ah kooxda waa Giriiga iyo Netherlands. Shanta dowladood oo wadajir ah ayaa u ololeynayay waxa ay ku tilmaameen “xarun lagu soo celiyo muhaajiriinta”, taasoo ah dadaal xooggan oo kordhay ka dib markii Midowga Yurub uu dhawaan adkeeyay xeerarka socdaalka isla markaana uu abuuray waddooyin cusub oo sharci ah oo loogu talagalay masaafurinta.
Ruudan ayaa bishii Agoosto xaqiijisay inay gashay “wadahadallo horudhac ah” oo ay la yeelatay dhowr waddan oo Yurub ah.
Kahor inta aan dadweynaha lagu dhawaaqin, wasiirro ka socda shan waddan ayaa ku kulmay “fadhi shaqo” oo ka dhacay wasaaradda arrimaha gudaha ee Vienna.
Wasiirka Caddaaladda Jim O’Callaghan ayaa khudbad ka jeediyay munaasabadda Vienna.
Wuxuu sheegay in “Ireland ay muujisay sida ay uga go’an tahay xal guud oo Midowga Yurub oo dhan ah oo ku saabsan socdaalka iyada oo dooranaysa Heshiiska Socdaalka iyo Magangelyada ee Midowga Yurub” iyo in “Ireland ay u aragto in isticmaalka la soo jeediyay ee xarumaha soo celinta ay tahay mid waara, kharash yar oo la fulin karo iyadoo la raacayo xuquuqda aasaasiga ah.”
War-saxaafadeed gaar ah, Waaxda Caddaaladda ayaa ku nuuxnuuxsatay in xarumaha soo celinta ee hoos yimaada Qodobka 14aad ee Xeerka Soo Celinta ay yihiin kuwo ikhtiyaari ah, oo aan qasab ahayn, iyo in waddan kasta oo xubin ka ah uu go’aan ka gaari doono inuu raaco heshiis uu la galayo waddan saddexaad.
War-saxaafadeedka ayaa lagu sheegay in “tixgelinta ka qaybgalka Ireland ee tallaabada iyadoo loo marayo ikhtiyaar ku meel gaar ah oo hoos yimaada Protocol 19 ay socoto, doorasho kasta oo noocaas ahna waxay ku xirnaan doontaa oggolaanshaha Aqalka Oireachtas”.
Heshiiska la shaaciyay Talaadadii ayaa ka dambeeyay dadaal Midowga Yurub uu bilaabay 2024 si loo kordhiyo tirada masaafurinta.
Saddexdii sano ee la soo dhaafay, imaatinka muhaajiriinta ayaa si joogto ah hoos ugu dhacay, iyadoo ururku uu doonayay inuu xaddido bixitaanka iyada oo loo marayo heshiisyo lala galay waddamada Afrika iyo Bariga Dhexe.
Si kastaba ha ahaatee, socdaalka ayaa weli ah mid ka mid ah arrimaha siyaasadeed ee ugu kala qaybsan Yurub, taasoo gacan ka geysata hurinta guulaha doorashada ee midigta fog ee guud ahaan ururka.
Dadka siyaasadda ka ah Midowga Yurub ayaa si isa soo taraysa diiradda u saaray nidaamka soo celinta, halkaas oo wax ka yar 30% dadka lagu amray inay ka baxaan ururka ugu dambeyntii dib loogu celiyo waddankoodii asalka ahaa.
Horraantii sanadkan, Midowga Yurub wuxuu ansixiyay dib-u-habayn lagu ballaarinayo awoodaha xabsiyada ee mas’uuliyiinta isla markaana oggolaanaya abuurista xarumaha soo celinta.
Taageerayaashu waxay ku doodayaan in xarumahan – oo loogu talagalay inay noqdaan meelaha ugu dambeeya ama meelaha loogu talagalay kuwa la eryay – ay fududeyn karaan dib-u-celinta iyagoo niyad jabinaya socdaalka aan caadiga ahayn.
Si kastaba ha ahaatee, kuwa ka soo horjeeda, waxay su’aal ka keenayaan in qaabku uu natiijooyin keeni doono. Waxay tilmaamayaan caqabadaha ay la kulmeen dadaallada la midka ah waxayna ka digayaan in goobaha noocaas ahi ay noqon karaan “godad madow oo sharci ah”, taasoo ka dhigaysa muhaajiriinta inay ku xayirmaan hubanti la’aan muddo dheer ah iyadoo kormeer kooban la sameeyay.
Xulashada Rwanda ayaa sii xoojisay baaritaankeeda. Human Rights Watch waxay soo xigatay “rikoorka si fiican loo aasaasay ee caburinta mucaaradka, xarig aan kala sooc lahayn, si xun ula dhaqanka xabsiga” iyo taageerada ay u hayso koox hubaysan oo ka soo horjeeda dawladda ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo ee deriska la ah.
“Lacag bixinta Kigali si ay u martigeliso barnaamijka masaafurinta ma aha oo kaliya inay dhibaato iyo waxyeello u geysato kuwa la masaafuriyo, waxay maalgelin doontaa oo siin doontaa awood siyaasadeed dowlad mas’uul ka ah xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee daran ee gudaha iyo dibadda,” ayuu yiri cilmi-baaraha sare ee Afrika ee kooxda, Clementine de Montjoye.
Sannadkii 2022, Rwanda waxay heshiis la mid ah la gashay Britain si ay u aqbasho muhaajiriinta aan caadiga ahayn ka hor inta aan la qiimeyn sheegashadooda magangalyo, laakiin heshiiskaas waxaa markii dambe ka baxday dowladda.
Rwanda waxay sidoo kale ka mid tahay dhowr waddan oo Afrikaan ah oo qaabilay muhaajiriin ka yimid Mareykanka iyadoo la raacayo qorshe socdaal oo la mid ah oo la isku haysto oo uu dhiirrigeliyay Madaxweyne Donald Trump.
Si ka duwan qorshaha Ingiriiska ee la hakiyay, soo jeedinta Midowga Yurub waxay ku lug yeelan doontaa in dadka magangalyo doonka ah ee la diiday loo wareejiyo waddanka Afrika.
Ra’iisul Wasaaraha UK Andy Burnham ayaa toddobaadkii hore sheegay in Britain ay daawanayso qorshayaasha xarunta soo celinta ee Midowga Yurub “iyadoo dan ka leh” iyadoo tixgelinaysa “tallaabooyinkeeda xiga” ee loogu talagalay xakamaynta socdaalka sharci darrada ah.
Ilo diblomaasiyadeed ayaa sheegaya in xarunta Rwanda ay u bilaaban doonto mashruuc tijaabo ah oo loogu talagalay qiyaastii 100 qof, iyadoo mid kasta oo ka mid ah shanta waddan ee ka qayb qaadanaya ay u diri karto qiyaastii 20 muhaajiriin ah.
Ilo-wareed ayaa sheegay in goobtaasi aysan u shaqeyn doonin sidii xarun lagu hayo dadka. Waxaa la sheegay in Kigali ay doorbidayso in loogu yeero “xarun soo-dhoweyn,” iyadoo tilmaamaysa in qaar ka mid ah muhaajiriinta la siin karo fursad ay ku sii joogi karaan kuna shaqeyn karaan dalka Rwanda.
Hay’adda Caalamiga ah ee Socdaalka (IOM) ee hoos timaada Qaramada Midoobay ayaa laga yaabaa inay bixiso taageero xadidan.
“IOM waxay leedahay taariikh dheer oo ku saabsan bixinta gargaarka loo fidiyo muhaajiriinta ku jira xaaladaha kala-guurka (transit-ka), oo ay ku jiraan xaalado aad u adag,”
Afhayeen u hadlay IOM ayaa sheegay, isagoo intaas ku daray in hay’addu ay wada-hadallo kula jirto dalal ka tirsan Midowga Yurub “ku saabsan qorshayaal lagu dhisayo xarumo loogu talagalay dadka dib u laabanaya, ama habab kale oo la mid ah”.


